Mina: Dünyanın En Kalabalık Geçici Şehri
Yılın üç yüz altmış üç günü Mina, sessizdir. Dar vadinin iki yanına sıralanmış beyaz çadır kentinin sokaklarında ayak sesleri seyrekleşir, rüzgâr, direkler arasında dolaşır. Sonra Zilhicce’nin sekizinci günü gelir ve Mina uyanır; daha doğrusu, Kurban Bayramı’na doğru ilerleyen milyonlarca insan onu uyandırmak için yola çıkar. Yılın bu üç gününde Mina, tarihte benzeri görülmemiş bir yoğunlukla nefes alır: Dünyanın dört bir yanından gelen yaklaşık iki buçuk milyon hacının tek bir vadiye sığdığı, Kurban Bayramı’nın icra edildiği geçici ama gerçek bir şehre dönüşür.
Mina, Mekke’ye yaklaşık sekiz kilometre uzaklıkta, sıra dağlar arasına sıkışmış dar bir vadide yer alır. İslam fıkhında Hac ibadetinin zorunlu mekânlarından biri olarak tanımlanan Mina, “cemreler atma” ve “kurban kesme” fiillerinin gerçekleştiği kutsal coğrafyanın merkezini oluşturur. Kur’ân-ı Kerîm’de Mina ismi doğrudan geçmemekle birlikte, Hz. İbrahim’in oğlunu kurban etmeye götürdüğü yer olarak İslam geleneğinde bu vadi kabul görmüştür. Bu anlatı, Kurban Bayramı’nın anlam dünyasını kuran temel referanslardan biri hâline gelmiş ve kurbanın kuralları Hz. Peygamber’in (sav) Veda Haccı’ndaki uygulamalarıyla pekişmiştir.
Mina’nın mekânsal anatomisi, işlevsel bir sadeliğe sahiptir: Cemrât Köprüsü, Kurban Bayramı süresince aktif hâle gelen kurban alanı, yüz elli bin adet çadır ve hacıların barınması için inşa edilmiş beş katlı prefabrik yapılar. Ancak bu sadelik, son derece karmaşık bir lojistik düzeni barındırır. Özellikle 2004 yılındaki izdiham felaketinin ardından Mina’nın altyapısını kökten yenilenmiş; Cemrât Köprüsü on katlı dev bir yapıya dönüştürülmüş, metro hatları ve tünellerle bölgenin ulaşım kapasitesi artırılmıştır. Bununla birlikte, mekânın kutsiyeti teknik çözümlerin önünde gelmeye devam eder: Hacı yalnız kalabalığın içinden geçmez, Hz. İbrahim’den bugüne uzanan bir inkıyat hattında yürür ve her adımda bu kadim imtihanın manasını kendi varlığında yeniden tecrübe eder.
Mina’nın en dikkat çekici özelliği, geçiciliğinin bizzat bir anlam taşımasıdır. İhramlı hacılar beyaz çadır kentine girdiğinde, gündelik hayatın tüm hiyerarşileri askıya alınır. Sultan ile fakir aynı beyaz örtüyü taşır, aynı çadırda uyur, aynı kalabalıkta yürür. Bu eşitlik, Mina’nın mimari dilini de biçimlendirir: Çadırlar standart boyuttadır, alanlar milli değil küresel bir mantıkla bölünmüştür. Şehir, insanı büründüklerinden arındırarak onu özüne kavuşturur. Nitekim Mevdudî, Hac ibadetinin bu boyutunu “ölüm öncesi toplumsal kimliğin çözüldüğü büyük bir prova” olarak tanımlar.
Mina’nın ruhsal boyutu, onun tarihsel katmanlarından ayrılmaz. Hz. İbrahim’in burada adım attığı, Hz. İsmail’in burada teslimiyetini dillendirdiği ve şeytanın burada taşlandığı anlatısı, her hacının yürüyüşüne tarih-üstü bir anlam yükler. Bir hacı Mina’da yürürken sadece kalabalığın içinde değil, zamanın katları arasında yürümektedir. Bu nedenle Mina, yalnızca bir coğrafya olmayıp, Kurban Bayramı’nın kolektif hafızayı diri tutan uygulamalarıyla birlikte İslam’ın “insanlığın ortak belleğini tazeleme” pratiğinin en somut mekânlarındandır.
Kurban Bayramı’nın birinci günü bu mekânda yaşananlar, İslam’ın ibadet anlayışını yoğun ve kuşatıcı biçimde ortaya koyar: Cemre atılır, kurban kesilir, tıraş olunur ve ihramdan çıkılır. Bu fiiller, zahirde birbirini takip eden ameller gibi görünse de hakikatte insanın nefsinden Hakk’a yönelişini ifade eden derin bir manevî tertibe sahiptir. Cemre atmak, yalnızca şeytanı taşlamak değil, kulun kendi içindeki vesveseyi, itaatsizliği ve ilahî emre muhalefet eden her türlü eğilimi reddetmesidir. Bu fiil, dış dünyada icra edilen bir hareket olmakla birlikte, bâtında nefsin terbiyesine yönelmiş bir iradenin beyanıdır. Kurban kesmek ise, bu reddedişin ardından gelen bir yaklaşma amelidir. Kurban, insanın sahip olduğu, bağlandığı ve değer atfettiği her şeyi Allah’ın rızası karşısında geri çekebileceğini ilan etmesidir. Nitekim bu ibadet, Hz. İbrahim’in imtihanında tecellî eden hakikatin her yıl yeniden idrak edilmesidir: Kul, sevdiğini değil, sevginin kaynağını merkeze alır. Bu yönüyle kurban, mülkiyet içinde emanet şuurunu ve varlık içinde faniliği hatırlatan bir ibadettir. Tıraş olmak, bu içsel dönüşümün bedende görünür olmasıdır. Kul, yalnız niyetinde değil, suretinde de bir değişime gider; nefsine dair izleri silerek kendisini yeni bir hâle hazırlar. İhramdan çıkış ise bu sürecin tamamlanmasıdır. Bu sürecin öncesinde tavaf ile sa’y, kulun hem Allah’a yönelişini hem de arayışını bedenselleştirmiş; Mina ise bu yönelişin son ve en derin imtihanını ikmal etmiştir. Kul, bir imtihandan geçmiş, bir arınma hâlini tecrübe etmiş ve artık farklı bir idrak düzeyine intikal etmiştir. Bu dört amel, birbiriyle irtibatlı, nefsin inkârından rızâya, terk edişten yakınlığa uzanan bir manevî seyri temsil eder.
Bu bakımdan Mina, ibadetin anlam kazandığı bir tecellî mekânıdır. Ancak bu sahne öylesine geniş ve öylesine yoğundur ki, burada klasik anlamda bir izleyici yoktur. Herkes bu ibadetin hem faili hem de şahididir. Kul, başkasının amelini seyrederken kendi hâlini görür; kendi amelini icra ederken ise ümmetin bütününe dahil olur. Böylece bireysel ibadet, kolektif bir şuur içinde derinleşir ve Mina, kesretin içinde vahdetin en görünür hâllerinden birine dönüşür.
Sonuç olarak Mina, şehir planlamasının en çetin paradokslarından birini bünyesinde taşır: Milyonlarca insanın son derece sınırlı bir zaman aralığında aynı mekânda yoğunlaştığı, fakat bu yoğunluğun ne kalıcı bir yerleşim mantığına ne de süreklilik arz eden bir ekonomik döngüye evrildiği istisnaî bir düzendir. Burada işleyen sistem, klasik kentsel aklın ötesine geçer; zira akışı belirleyen yalnızca altyapı, organizasyon ya da mekânsal kurgu değil, ortak bir maksada yönelmiş bilinçlerin kurduğu görünmez bir ahenktir. Bu bakımdan Mina’yı ayakta tutan şey, betonun mukavemeti ya da çeliğin taşıyıcılığı değil, aynı çağrıya icabet eden bedenlerin ve kalplerin oluşturduğu müşterek iradedir. Mina, bu yönüyle mekânın ötesinde, ibadetin zaman, beden ve hafıza ile kurduğu ilişkinin en yoğun tezahürlerinden biridir. Geçiciliğin içinde sürekliliği ve hareketin içinde manayı kurar. Dolayısıyla Mina, ne sadece bir geçiş alanı ne de yalnızca bir ibadet sahnesidir. Mina, insanın kendi varlığını ilahî hitap karşısında yeniden konumlandırdığı, her defasında başa dönerek yenilendiği bir dua coğrafyasıdır.
“Mina”. Türkiye Diyanet Vakfı İslâm Ansiklopedisi. İstanbul: Türkiye Diyanet Vakfı Yayınları, 1993.
Buhârî, Muhammed b. İsmâil. el-Câmiʿu’ṣ-Ṣaḥîḥ. Beyrut: Dârü’l-Ma‘rife, 2000.
Kheir Al-Kodmany. “Crowd Management and Urban Design in Sacred Places: Lessons from the Hajj”. Urban Design International 18/4 (2013): 45–60.
Mevdûdî, Ebu’l A‘lâ. İslâm’da İbadet. 3. Baskı. İstanbul: Hilal Yayınları, 2016.
Francis E. Peters. The Hajj: The Muslim Pilgrimage to Mecca and the Holy Places. Princeton, NJ: Princeton University Press, 1994.
