Kurban Çeşitleri
İslâm fıkhında kurbanlar hüküm ve amaçlarına göre farklı türlere ayrılır. Her kurban çeşidi farklı bir ibadet amacı taşımakta ve kendine özgü hükümler içermektedir.
1. Bayram Kurbanı (Udhiyye / Dahiyye)
Bütün Müslümanların aynı günlerde yerine getirdiği ibadet olan bayram kurbanına udhiyye veya dahiyye adı verilir. Bu isim “duhâ” yani kuşluk vakti kelimesinden türemiştir ve kurbanın bayram günü kuşluk vakti kesilmeye başlanmasına işaret eder.
İslam kültüründe “kurban” denildiğinde çoğunlukla bayram kurbanı anlaşılır.
Kur’ân-ı Kerîm’de:
“O hâlde Rabbin için namaz kıl, hem de kurban kes.”
buyrulmaktadır.
Hz. Peygamber (sav), hicretin ikinci yılında Kurban Bayramı namazını kılmış ve ardından kurban kesmiştir. Hayatı boyunca bu ibadeti terk etmemiş ve ümmetini de kurban ibadetine teşvik etmiştir.
Hanefî mezhebine göre; akıllı, ergen, zengin ve mukim olan Müslümanlar için bayram kurbanı kesmek vaciptir. Diğer mezheplerde ise sünnet-i müekkede kabul edilmektedir.
Yolculuk hâlinde bulunan kimseler için Hanefî mezhebinde ruhsat bulunmakla birlikte, vekâlet yoluyla kurban kestirmek mümkündür.
2. Adak Kurbanı (Nezir)
Kişinin Allah rızası için kendi isteğiyle üzerine vacip kıldığı kurbana adak kurbanı denir.
Adak yalnızca Allah adına yapılmalıdır. Başka bir kişi veya varlık adına adakta bulunmak dinen uygun değildir.
Adak adayan kişinin:
- Müslüman olması
- Akıllı ve ergen olması
- Adağını sözlü olarak ifade etmesi
gerekmektedir.
Adak şartlı veya şartsız olabilir. Şartlı adakta kişi:
“Şu işim gerçekleşirse Allah rızası için kurban keseceğim.”
şeklinde niyette bulunur.
Tüm mezheplere göre adak kurbanı vaciptir.
Adak kurbanının etinin tamamı dağıtılmalıdır. Adak sahibi ile anne, baba, eş, çocuk gibi bakmakla yükümlü olduğu kimseler bu etten yiyemez.
3. Akîka Kurbanı
Yeni doğan çocuk için Allah’a şükür amacıyla kesilen kurbana akîka veya nesîke kurbanı denir.
Akîka kurbanının doğumun yedinci gününde kesilmesi faziletli görülmüştür. Ancak çocuk ergenlik çağına girene kadar da kesilebilir.
Cahiliye döneminde yalnızca erkek çocukları için kesilen akîka kurbanı, Hz. Peygamber tarafından kız çocuklarını da kapsayacak şekilde düzenlenmiştir.
Hanefî mezhebine göre hoş görülen bir uygulama, diğer mezheplerde ise sünnet kabul edilmektedir.
Akîka kurbanının etinden aile bireyleri yiyebilir, misafirlere ikram edebilir ve ihtiyaç sahiplerine dağıtabilir.
Kurban kanını çocuğun başına sürmek ise cahiliye âdetlerinden kabul edildiği için mekruh görülmüştür.
4. Hedy Kurbanı (Hac Kurbanları)
Hac ve umre ibadeti sırasında kesilen kurbanlara genel olarak hedy adı verilir.
Büyükbaş hayvanlardan kesilen hedy kurbanına bedene, küçükbaş olanlara ise dem denir.
Hedy kurbanlarının Harem bölgesi içerisinde kesilmesi gerekir.
a) Temettü ve Kıran Haccı Kurbanı
Temettü ve kıran haccı yapanların kesmesi gereken vacip kurbandır. Allah’a şükür amacıyla kesilir.
Kurban sahibi bu kurbanın etinden yiyebilir ve dağıtabilir.
b) Ceza ve Kefaret Kurbanı
Hac veya umrede vaciplerden birinin terk edilmesi ya da ihram yasaklarının ihlal edilmesi durumunda kesilen kurbandır.
İhlalin türüne göre bedene veya dem kurban edilir.
Ceza kurbanı için belirli bir zaman şartı bulunmaz. Sahibi bu kurbanın etinden yiyemez.
c) Nafile Hedy
Hac ve umre yapan kişiler, üzerlerine vacip olmadığı hâlde Allah rızası için Harem bölgesinde nafile kurban kesebilirler.
Hz. Peygamber’in bu şekilde yüz deve kurban ettiği rivayet edilmektedir.
5. Nafile Kurban
Müslümanlar, yukarıdaki kurban çeşitleri dışında da Allah’a yakınlaşmak, şükretmek veya dua etmek amacıyla nafile kurban kesebilirler.
Nafile kurban her zaman kesilebilir.
Bu kurbanın etinden sahibi yiyebilir, ikram edebilir ve ihtiyaç sahiplerine dağıtabilir.
Nafile kurbanın sevabı vefat etmiş kimselere de bağışlanabilir.
Dipnotlar
- Kevser Suresi, 2.
- Müsned, II, 321; İbn Mâce, Edâhî, 2.
- Buhârî, Îdeyn, 3.
- Müslim, Nezr, 8.
- Ebû Dâvûd, Edâhî, 20.
- Bakara Suresi, 196.
- Buhârî, Hac, 121-122; İbn Mâce, Menâsik, 84.
