Türkçenin asırlar süzgecinden süzülerek günümüze ulaşan derin söz hazinesinde, hayatın faniliği ile mananın bakiliği arasındaki çizgiyi belirleyen nice muazzam inciler vardır. Bunlardan biri olan ve atalarımızın tecrübesini mühürleyen söz; bedenin toprakla buluşmasının bir son olmadığını, asıl hikâyenin geride bırakılan izlerle başladığını ve dünyada nasıl bir eser bıraktığımızla ilgili olduğunu kulağımıza fısıldar. Peki bu söz nedir? “Yiğit ölür, şan kalır; at ölür, meydan kalır.”

Anadolu topraklarını bir kilim gibi dokuyan manevi mimarlara baktığımızda, bu sözün en gerçek karşılığını görürüz. Onlar için dünya, atın koşturulduğu geçici bir meydan; ömür ise bu meydanda nefsine gem vurarak hakikate ulaşma çabasıdır. Atın o ihtişamlı koşusu bittiğinde, yani beden ruh kafesinden azat olduğunda, geriye sadece boş bir meydan kalmaz; orada köklenip yeşermesi umuduyla ekilmiş sevgi, merhamet gibi nice değerin, ilim ve irfanın tohumları kalır. Yiğidin bedeni toprağa kavuştuğunda ise şanı, nesilden nesile aktarılan bir “iyilik medeniyeti” olarak yaşamaya devam eder.

Büyüklerde İrfan ve Gönül Zenginliği

Şan, bugün anladığımız manada şöhretin o göz kamaştırıcı ama yakıcı parıltısı değildir. Aksine, Hz. Mevlana’nın “Gel, ne olursan ol yine gel” çağrısındaki kucaklayıcı tevazudur. Şan, ünvan biriktirme telaşı değil; Yunus Emre’nin “Ete kemiğe büründüm, Yunus diye göründüm” sadeliğinde, varlık iddiasından vazgeçip “hiçlik” makamına erişebilmektir. Kalıcı olan, ne kadar uzun yaşadığımız ya da ne kadar servet biriktirdiğimiz değil; Hacı Bektaş-ı Veli’nin, “eline, beline, diline sahip ol” ve “incinsen de incitme” düsturuyla yıllarımızı kıymetlendirmemizdir. Hâlâ isimlerini saygı ve sevgiyle andığımız bu insanların şanı, şüphesiz güzel bir kul olarak, yiğitçe bir ömür sürmelerindendir. Hayatlarını inşa ettikleri manevi yapının harcında cömertlik, fedakârlık, iyilik gibi kendilerini insan olarak yücelten değerlerin bulunduğu da aşikârdır.

Cömertlik: Maldaki Yiğitlik

Gerçek cömertlik; emeğini, terini ve gönlünü paylaşmaktır. Cömert insan, verirken karşılık beklemez; çünkü o bilir ki, “Veren el, alan elden üstündür.” Ancak alan el de veren ele bir dua, bir tebessüm ve bir arınma fırsatı sunduğu için azizdir.

Mal da mülk de yalandır; asıl mesele, “biraz da sen oyalan” denilen bu dünyada, gönül heybesini doldurabilmektir. Bir insan, servetini çoğaltarak değil, tıpkı Anadolu’nun kandilleri gibi dağıtarak büyür. Cömertlik, dünya malına takılıp kalmamak, onu bir amaç değil, Hakk’a ulaşmada bir araç olarak görme yeteneğidir.

Benlik ve Kurban

Cömertliğin en ileri safhası, kişinin en sevdiklerinden vazgeçebilmesidir. Kurban ibadeti, zahiri manada bir hayvanı boğazlamak gibi görünse de, batıni manada kişinin içindeki “İsmail”leri feda edebilmesidir. Yiğit dediğin cömert olur ama en büyük yiğitlik, nefsinin arzularını kurban edebilmektir.

Kurban, Hz. İbrahim’in (as) teslimiyetini ve Hz. İsmail’in (as) sadakatini modern insanın hayatına taşıyan evrensel bir derstir. Bu eylemler, “ben” kalesini yıkıp “biz” diyebilme erdemidir. Mevlânâ Celâleddîn-i Rûmî, Şems-i Tebrîzî ile karşılaştığında, tüm o medrese ilmini, hocalığını, kitaplarını, yani o güne kadar “ben” dediği her şeyi bir kenara bırakmış; aşkın ateşinde yanmayı göze almıştır. Bu, bir nevi egosunu kurban ediştir. Çünkü bilir ki, yanmadan pişmek, pişmeden olmak mümkün değildir.

Hayat meydanındaki yiğit, rahatından, uykusundan, menfaatlerinden feragat edebilendir. Bir başkasının tebessümü için kendi konfor alanını terk edebilmektir. Kurban, bencilliği alt etme eylemidir. Nefsinin kötü huylarını, kibrini, hasedini ve açgözlülüğünü Allah (cc) yolunda kurban etmektir. Hac suresinde buyurulduğu üzere: “Onların ne etleri ne de kanları Allah’a ulaşır. O’na ulaşacak olan sadece sizin takvânızdır…”

Hayırda Yarışmak

İsminin gök kubbede hoş bir seda olarak yankılanmasını isteyen yiğit, hayırda yarışmaktan geri durmaz. “Hayırda yarışınız” emri, pasif bir iyilik hâlinden aktif bir iyilik inşasına geçişi ifade eder. Bu, rekabetten ziyade, Âşık Yûnus’un dediği gibi, “Sevelim sevilelim, dünya kimseye kalmaz” düsturuyla, iyiliği yayma seferberliğidir.

Peygamberimizden (sav) öğrendiğimize göre iki kişiye imrenilir: Biri, Allah’ın verdiği ilimle amel edip onu başkalarına öğreten; diğeri ise Allah’ın verdiği malı hak yolunda harcayan kimsedir. İşte Hacı Bektaşlar, Mevlânâlar, Yûnuslar bu her iki zümrenin de baş tacıdır. Onlar hem ilimleriyle cehalet karanlığını aydınlatmış hem de dergâhlarında kaynayan kazanlarla hem karınları hem de gönülleri doyurmuştur. Kur’an-ı Kerim’de, “…(Allah yolunda) hayır olarak harcadığınız her şey kendi (iyiliği)niz içindir…” buyurularak, cömertliğin insanın ruhunu tedavi eden bir ilaç olduğu vurgulanır.

Cömertlik ve Kurban

Cimrilik, kişiyi hem Allah’tan hem de insanlardan uzaklaştıran, ruhu daraltan bir hastalıktır. Cömertlik ve kurban bilinci ise bu hastalığın yegâne panzehridir.

Modern insanın parasını ve konforunu kaybetme korkusu, onu hırsla biriktirme zindanına hapsederken; cömertlik bu zindanın kapılarını açar. Elindekinin geçici olduğunu, mülkün sahibinin Allah olduğunu idrak eden kişi özgürleşir. Kendi varlığının sadece şahsi hazlar için değil, toplumsal bir fayda için olduğunu bilmek, bireyin hayata karşı duruşunu sağlamlaştırır. Bu psikolojik ve manevi zemin, huzurlu bir toplumun temel taşıdır.

Sonuç olarak cömertlik de kurban da, fedakârlık ruhunun iki farklı tezahürüdür ve aynı kaynaktan beslenir: Aşk ve teslimiyet. Cömertlik, maldan ve zamandan vermenin sürekli haliyken; kurban, bu bilincin zirvesi, canan uğruna candan vazgeçebilme, nefsi terbiye edebilme makamıdır. Mevlânâ’nın aşkı, Yûnus’un sadeliği, Hacı Bektaş’ın irfanı ve Hacı Bayram’ın hizmeti, bize o meşhur atasözünün yaşayan kanıtlarını sunar.


Saraylar yıkılır, atlar yorulur ve ölür, bedenler çürür, ancak iyilik, cömertlik ve fedakârlık üzerine kurulan “insanlık meydanı” kıyamete kadar kalır. O meydanda hâlâ Yûnus’un şiirleri okunur, Mevlânâ’nın Mesnevî’si gönüllere şifa olur. İşte yiğitlik budur; ölümü yok oluş değil, “Şeb-i Arûs” (Düğün Gecesi) kılarak, geride insanlığa ışık tutacak bir şan, bir mana ve bir muhabbet bırakmaktır.